'Duurzame dilemma's in de juridische praktijk' || Jaarcongres Recht voor Klimaat

Duurzame dilemma’s in de juridische praktijk brengt juristen, wetenschappers, academici en andere juridische changemakers samen om te verkennen hoe het recht kan bijdragen aan de transitie naar een duurzame samenleving.

In samenwerking met en mede mogelijk gemaakt door de Vrije Universiteit Amsterdam, die inhoudelijk bijdraagt aan het programma van het jaarcongres en ons gastvrij ontvangt.

Onder leiding van dagvoorzitter Aniek Moonen — toekomstbouwer, transitie-expert en een van de meest zichtbare jonge stemmen in het Nederlandse klimaatdebat — verkennen we actuele juridische en maatschappelijke vraagstukken rond duurzaamheid en rechtsstaat.

Tijdens deze bijeenkomst kun je je laten inspireren door bijdragen van onder meer:

• Peter Kuipers Munneke – meteoroloog, NOS-weerman en universitair docent aan de Universiteit Utrecht, met Eye in the sky: bewijslast uit satellietwaarnemingen

  Door ontwikkelingen in de optica en de spectroscopie kunnen satellieten steeds beter milieu- en klimaatproblemen in kaart brengen. Illegale visserij, methaanlekken, broeikasgasuitstoot. Dankzij moderne satellieten en analyse van big data hoeven we organisaties en landen niet altijd meer op hun blauwe ogen te geloven. Een mogelijke ontwikkeling is dat data van satellieten vaker gebruikt gaan worden om de naleving van klimaat- en milieuwetgeving te controleren. Is de rechtspraak daar klaar voor? En is de klimaatwetenschap daar klaar voor?

• Bénédicte Ficq – strafrechtadvocaat bij Ficq & Partners, over strafklachten tegen feitelijk leidinggevenden van grote vervuilers en de rol van het strafrecht in klimaat- en milieuzaken.

  “𝘎𝘳𝘰𝘵𝘦 𝘫𝘰𝘯𝘨𝘦𝘯𝘴 𝘪𝘯 𝘥𝘦 𝘰𝘯𝘥𝘦𝘳𝘸𝘦𝘳𝘦𝘭𝘥 𝘸𝘰𝘳𝘥𝘦𝘯 𝘯𝘪𝘦𝘵 𝘢𝘧𝘨𝘦𝘴𝘤𝘩𝘳𝘪𝘬𝘵 𝘥𝘰𝘰𝘳 𝘥𝘦 𝘬𝘢𝘯𝘴 𝘵𝘦𝘨𝘦𝘯 𝘥𝘦 𝘭𝘢𝘮𝘱 𝘵𝘦 𝘭𝘰𝘱𝘦𝘯 𝘢𝘭𝘴 𝘻𝘦 𝘴𝘵𝘳𝘢𝘧𝘣𝘢𝘳𝘦 𝘧𝘦𝘪𝘵𝘦𝘯 𝘱𝘭𝘦𝘨𝘦𝘯, 𝘸𝘰𝘳𝘥𝘦𝘯 𝘯𝘪𝘦𝘵 𝘢𝘧𝘨𝘦𝘴𝘤𝘩𝘳𝘪𝘬𝘵 𝘥𝘰𝘰𝘳 𝘨𝘦𝘷𝘢𝘯𝘨𝘦𝘯𝘪𝘴𝘴𝘵𝘳𝘢𝘧𝘧𝘦𝘯. 𝘏𝘦𝘵 𝘩𝘰𝘰𝘳𝘵 𝘦𝘳 𝘨𝘦𝘸𝘰𝘰𝘯 𝘣𝘪𝘫: ‘𝘪𝘧 𝘺𝘰𝘶 𝘤𝘢𝘯𝘯𝘰𝘵 𝘴𝘵𝘢𝘯𝘥 𝘵𝘩𝘦 𝘩𝘦𝘢𝘵, 𝘨𝘦𝘵 𝘰𝘶𝘵 𝘰𝘧 𝘵𝘩𝘦 𝘬𝘪𝘵𝘤𝘩𝘦𝘯’.

  𝘋𝘢𝘵 𝘨𝘦𝘭𝘥𝘵 𝘯𝘪𝘦𝘵 𝘷𝘰𝘰𝘳 𝘮𝘦𝘯𝘴𝘦𝘯 𝘥𝘪𝘦 𝘪𝘯 𝘥𝘦 𝘣𝘰𝘷𝘦𝘯𝘸𝘦𝘳𝘦𝘭𝘥 𝘭𝘦𝘪𝘥𝘪𝘯𝘨 𝘨𝘦𝘷𝘦𝘯 𝘢𝘢𝘯 𝘮𝘢𝘤𝘩𝘵𝘪𝘨𝘦 𝘨𝘳𝘰𝘵𝘦 𝘣𝘦𝘥𝘳𝘪𝘫𝘷𝘦𝘯, 𝘪𝘯 𝘥𝘦 𝘸𝘦𝘳𝘦𝘭𝘥 𝘷𝘢𝘯 𝘩𝘦𝘵 𝘨𝘳𝘰𝘵𝘦 𝘨𝘦𝘭𝘥, 𝘪𝘯 𝘥𝘦 𝘸𝘦𝘳𝘦𝘭𝘥 𝘸𝘢𝘢𝘳 𝘥𝘦 𝘧𝘦𝘪𝘵𝘦𝘭𝘪𝘫𝘬 𝘭𝘦𝘪𝘥𝘪𝘯𝘨𝘨𝘦𝘷𝘦𝘳𝘴 𝘢𝘢𝘯𝘴𝘤𝘩𝘶𝘪𝘷𝘦𝘯 𝘢𝘢𝘯 𝘥𝘦 𝘤𝘩𝘪𝘲𝘶𝘦 𝘵𝘢𝘧𝘦𝘭𝘴 𝘷𝘢𝘯 𝘣𝘦𝘭𝘦𝘪𝘥𝘴-𝘦𝘯 𝘸𝘦𝘵𝘵𝘦𝘯𝘮𝘢𝘬𝘦𝘳𝘴. 𝘋𝘰𝘰𝘳 𝘩𝘦𝘯 𝘦𝘯 𝘩𝘶𝘯 𝘰𝘮𝘨𝘦𝘷𝘪𝘯𝘨 𝘸𝘰𝘳𝘥𝘵 𝘦𝘦𝘯 𝘷𝘦𝘳𝘣𝘭𝘪𝘫𝘧 𝘢𝘤𝘩𝘵𝘦𝘳 𝘥𝘦 𝘵𝘳𝘢𝘭𝘪𝘦𝘴 𝘸𝘦́𝘭 𝘢𝘭𝘴 𝘻𝘦𝘦𝘳 𝘰𝘯𝘸𝘦𝘯𝘴𝘦𝘭𝘪𝘫𝘬 𝘦𝘯 𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘢𝘥𝘪𝘨𝘦𝘯𝘥 𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘰𝘶𝘸𝘥. 𝘏𝘦𝘵 𝘪𝘴 𝘪𝘯 𝘥𝘪𝘦 𝘸𝘦𝘳𝘦𝘭𝘥 𝘥𝘶𝘴 𝘢𝘭𝘭𝘦𝘴𝘣𝘦𝘩𝘢𝘭𝘷𝘦 𝘴𝘵𝘢𝘵𝘶𝘴𝘷𝘦𝘳𝘩𝘰𝘨𝘦𝘯𝘥 𝘰𝘮 𝘢𝘭𝘴 𝘷𝘦𝘳𝘥𝘢𝘤𝘩𝘵𝘦 𝘢𝘢𝘯𝘨𝘦𝘮𝘦𝘳𝘬𝘵 𝘵𝘦 𝘸𝘰𝘳𝘥𝘦𝘯 𝘷𝘢𝘯 𝘦𝘦𝘯 𝘴𝘵𝘳𝘢𝘧𝘣𝘢𝘢𝘳 𝘧𝘦𝘪𝘵 𝘨𝘦𝘬𝘰𝘱𝘱𝘦𝘭𝘥 𝘢𝘢𝘯 𝘻𝘪𝘦𝘬𝘮𝘢𝘬𝘦𝘯𝘥𝘦 𝘷𝘦𝘳𝘷𝘶𝘪𝘭𝘪𝘯𝘨.

  𝘛𝘰𝘦𝘱𝘢𝘴𝘴𝘪𝘯𝘨 𝘷𝘢𝘯 𝘩𝘦𝘵 𝘴𝘵𝘳𝘢𝘧𝘳𝘦𝘤𝘩𝘵 𝘪𝘯 𝘥𝘦 𝘮𝘢𝘤𝘩𝘵𝘪𝘨𝘦 𝘣𝘰𝘷𝘦𝘯𝘸𝘦𝘳𝘦𝘭𝘥 𝘸𝘦𝘳𝘬𝘵 𝘣𝘦𝘩𝘰𝘰𝘳𝘭𝘪𝘫𝘬 𝘨𝘦𝘯𝘦𝘳𝘢𝘢𝘭 𝘱𝘳𝘦𝘷𝘦𝘯𝘵𝘪𝘦𝘧. 𝘋𝘢𝘢𝘳𝘰𝘮 𝘪𝘴 𝘩𝘦𝘵 𝘴𝘵𝘳𝘢𝘧𝘳𝘦𝘤𝘩𝘵 𝘦𝘦𝘯 𝘥𝘰𝘦𝘭𝘮𝘢𝘵𝘪𝘨 𝘪𝘯𝘴𝘵𝘳𝘶𝘮𝘦𝘯𝘵 𝘵𝘦𝘳 𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨 𝘷𝘢𝘯 𝘥𝘦 𝘨𝘦𝘻𝘰𝘯𝘥𝘩𝘦𝘪𝘥 𝘷𝘢𝘯 𝘣𝘶𝘳𝘨𝘦𝘳𝘴 𝘦𝘯 𝘯𝘢𝘵𝘶𝘶𝘳 𝘵𝘦𝘨𝘦𝘯 (𝘥𝘦 𝘣𝘢𝘻𝘦𝘯 𝘷𝘢𝘯) 𝘨𝘳𝘰𝘵𝘦 𝘷𝘦𝘳𝘷𝘶𝘪𝘭𝘦𝘯𝘥𝘦 𝘻𝘪𝘦𝘬𝘮𝘢𝘬𝘦𝘯𝘥𝘦 𝘪𝘯𝘥𝘶𝘴𝘵𝘳𝘪𝘦𝘦̈𝘯.“

• Jelmer Mommers – correspondent Democratie en Klimaat bij De Correspondent over:
  Klimaatpolitiek na het Bonaire-vonnis: over de bijwerkingen van juridische interventies - Wat zet je als jurist in gang wanneer je het klimaatbeleid via de rechter probeert te corrigeren? Aan de hand van het Bonaire-vonnis laat Jelmer Mommers zien hoe klimaatrechtszaken de verhouding tussen rechter en wetgever op scherp zetten. De vraag is of dat ook tot beter klimaatbeleid en meer draagvlak leidt. Welke politieke gevolgen hebben juridische overwinningen — en in hoeverre moeten juristen zich rekenschap geven van die effecten?

Naast het plenaire programma zijn er acht verdiepende break-out sessies (waarvan je er maximaal 1 kunt kiezen), waarin deelnemers in kleinere groepen aan de slag gaan met concrete dilemma’s uit de juridische praktijk. De break-out sessies zijn praktijkgericht, interactief en bieden ruimte voor uitwisseling tussen advocaten, bedrijfsjuristen, academici en maatschappelijke organisaties.

Laat je inspireren door scherpe analyses, verdiep je in actuele ontwikkelingen en ontdek concrete handelingsperspectieven voor jouw dagelijkse juridische praktijk.

Tijdens het jaarcongres worden de volgende break-outs georganiseerd:

• Break-out adviespraktijk: Het vormen, verankeren en communiceren van duurzaam en verantwoord beleid in het dynamische juridische landschap: Plan, Praktijk en Publicatie.
  
  Door: Marieke Faber – Partner Klimaat-en duurzaamheidsrecht bij New Paradigm. Zij adviseert organisaties over juridisch-strategische vraagstukken rond duurzaam en verantwoord ondernemen.

  
  Tijdens deze break-out-sessie gaat Marieke in op de manier waarop klimaatverandering via het recht steeds nadrukkelijker de boardroom binnenkomt. Nieuwe regelgeving, rechtspraak en evoluerende (soft law-)standaarden vergroten de juridische verantwoordelijkheid van ondernemingen en brengen nieuwe uitdagingen met zich mee op strategisch, operationeel en communicatief vlak.

  In deze sessie verkent zij samen met de deelnemers de wisselwerking tussen recht en ondernemingsstrategie. Aan de hand van een stakeholderspel worden verschillende bestuurlijke dilemma’s rond klimaat en duurzaam ondernemen onderzocht, zoals:

  • Ambitie vs. realisme: Hoe ambitieus moeten klimaatdoelstellingen zijn?

  • Transparantie vs. terughoudendheid: Hoeveel deel je publiekelijk over duurzaamheidsdoelen en voortgang?

  • Korte termijn vs. lange termijn: Hoe weeg je korte-termijn financiële prestaties af tegen investeringen in duurzaamheid en de klimaattransitie?

  Vervolgens worden deze dilemma’s in hun juridisch-strategische context geplaatst: fungeert het recht vooral als rem op ambitie, of kan het juist richting geven aan strategische keuzes?

• Break-out procespraktijk: De horizontale werking van grondrechten in civiele procedures

  Door: Christiaan Alberdingk Thijm – partner litigation bij Bureau Brandeis, gespecialiseerd in strategische procedures op het snijvlak van mensenrechten, klimaat en publieke belangen & Minke Gommer – advocaat media- en mensenrechtenrecht bij Bureau Brandeis, met focus op impactgedreven procedures en bescherming van fundamentele rechten.
  
  Minke en Christiaan gaan in hun sessie in op de horizontale werking van grondrechten. Hoe kunnen grondrechten worden toegepast in civiele geschillen, bijvoorbeeld tegen Tata Steel of KLM? In de Urgenda-zaak paste de Nederlandse rechter voor het eerst grondrechten toe in een klimaatzaak. In de Shell-zaak vulde het hof Den Haag de maatschappelijke zorgplicht indirect in met grondrechten. Wat zou er gebeuren als grondrechten directe werking hebben? Welke lessen zijn er te trekken uit jurisprudentie op andere gebieden, bijvoorbeeld de vrijheid van meningsuiting? Minke en Christiaan hebben veel ervaring met civiele procedures over grondrechten. In deze sessie gaan ze graag het gesprek hierover aan.

• Break-out NGO's: De Bonaire klimaatzaak: Een keerpunt in klimaataansprakelijkheid?

  Door: Eefje de Kroon – jurist en campagneleider op de Bonaire Klimaatzaak bij Greenpeace Nederland en focust zich op klimaatbeleid en klimaatrechtvaardigheid.

  De Rechtbank Den Haag oordeelde op 28 januari 2026 dat Nederland onvoldoende maatregelen neemt om mensen op Bonaire te beschermen tegen de klimaatcrisis en dat Nederland niet snel genoeg CO2 reduceert en hiermee het recht op familieleven, inclusief het recht op cultuur, en het verbod van discriminatie schendt.

  Tijdens deze break-out-sessie gaat Eefje in op de impact van deze historische uitspraak. Daarnaast bespreekt zij:

  • Wat staat er in het vonnis, en wat is hier baanbrekend aan?

  • Wat betekent deze uitspraak voor klimaatrechtvaardigheid in Nederland, het Koninkrijk en de rest van de wereld?

  • Wat voor gevolgen kan deze uitspraak hebben voor klimaataansprakelijkheid in andere sectoren en organisaties?

  Ze is erg benieuwd naar de mening en ideeën van de deelnemers!

• Break-out overheidspraktijk: De jurist als regisseur van duurzame gebiedsontwikkeling

  Door: Durk Groenveld – eigenaar en oprichter van Woodwater Legal. Hij is als strategisch juridisch adviseur en als projectjurist werkzaam voor overheden en bedrijven op het gebied van de energietransitie en klimaat. Hij is in het bijzonder gespecialiseerd in energierecht en omgevingsrecht

  Tijdens deze break-out-sessie gaat Durk in op het juridisch handelingsperspectief voor een gemeente om een duurzame gebiedsontwikkeling te realiseren. Het gaat hierbij om een juridische ‘legpuzzel’, waarbij de volgende centrale vragen van belang zijn:

   

  • Welke mogelijkheden biedt de Omgevingswet voor een gemeente? Welke instrumenten van de Omgevingswet kan een gemeente in het bijzonder inzetten?

  • Met welke beperkingen heeft een gemeente te maken op basis van sectorale wetgeving, bijvoorbeeld de nieuwe Energiewet en de komende Wet collectieve warmte?

  • Hoe verhoudt de inzet van het publiekrechtelijk instrumentarium zich tot het privaatrechtelijk instrumentarium?

• Break-out bedrijfsjuristen: Sustainability in a company as IKEA: Navigating Sustainability as Legal Counsel (engels)

  Door: Anilla Nasreen – Global Head of Competition Law & Policy at Inter IKEA. She is responsible for all competition law matters within Inter IKEA Group, including competition law compliance, distribution systems and cooperation frameworks including the competition law assessment of sustainability and climate-driven collaborations. And Tawnee Hill - Legal Lead Sustainability at Inter IKEA Group. She supports the business on sustainability governance, regulatory developments, and climate-related legal matters. Her work focuses on the development and practical realisation of Inter IKEA Group's climate and sustainability strategy and on translating complex regulatory requirements into clear, workable governance structures.

  Anilla and Tawnee will reflect on how legal teams help steer a global organisation toward clear sustainability goals while balancing regulatory, commercial, and ethical challenges. In this interactive session, IKEA’s Legal Lead Sustainability, Tawnee Hill, and Global Head of Competition Law & Policy, Anilla Nasreen, will share their perspectives on integrating sustainability into day‑to‑day legal practice.

  They will explore real‑world sustainability dilemmas, discuss how legal counsel can act as strategic partners to the business, and reflect on the tools, mindsets, and cross‑functional collaboration needed to support credible and responsible climate action. Participants will be invited to engage with common tensions and consider practical approaches to enabling sustainable decision‑making within their own organisations.

• Break-out professionele ontwikkeling: 5 psychologische inzichten om de juridische praktijk te verduurzamen

  Door: Sara Wortelboer – klimaatpsycholoog en verbonden aan Stichting Klimaatpsychologie, met expertise in de psychologische dimensies van klimaatverandering en gedragsverandering.
  Yvette Stevens – klimaatpsycholoog en verbonden aan Stichting Klimaatpsychologie, gespecialiseerd in de mentale impact van klimaatverandering en het begeleiden van professionals in het omgaan met klimaatemoties.

  Sara en Yvette gaan vertellen over hoe de planetaire crises ook iets vragen van de juridische praktijk. Juristen hebben een sleutelrol in het vergroten van kennis en bewustzijn bij cliënten én in het stimuleren van keuzes die bijdragen aan een duurzame toekomst. In deze interactieve sessie delen we psychologische inzichten over gedragsverandering: wat motiveert mensen écht, hoe doorbreek je weerstand en welke interventies werken in de praktijk? We verkennen hoe je duurzaamheid effectief bespreekbaar maakt, cliënten kunt verleiden tot andere keuzes en samen met collega’s een ‘groene beweging’ binnen je eigen organisatie kunt creëren. Ontdek hoe jouw juridische expertise kan bijdragen aan de noodzakelijke transitie naar een toekomstbestendige praktijk.

• Break-out economische systeemverandering: Systeemveranderingen voor een duurzame economie en de rol van het recht

  Door: Ankie van Wersch – directeur van FutureUp, voormalig MVO Nederland, met ruime ervaring in duurzaam ondernemen, systeemverandering en publiek-private samenwerking.

• Break-out klimaatrecht: De gevolgen van Omnibus I voor klimaatverplichtingen van ondernemingen

  Door: Tim Bleeker – klimaatjurist en universitair hoofddocent aan de Vrije Universiteit Amsterdam, tevens coördinator van de master International Business Law: Climate Change & Corporations. Hij doet onderzoek naar de normstelling en handhaving van klimaatverplichtingen van ondernemingen. Tim is daarnaast lid van de Raad van Advies van Recht voor Klimaat.

  In deze break‑outsessie schetst VU‑klimaatjurist Tim Bleeker het juridische landschap na de Omnibus. Daarbij gaat hij in op de verplichting tot een klimaattransitieplan uit de Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD) – waarmee bedrijven hun strategie en bedrijfsvoering in lijn moesten brengen met de 1,5°C‑doelstelling – en die een belangrijk ankerpunt vormde in het klimaatrecht. Deze bepaling is echter volledig geschrapt uit de CSDDD door de Omnibushervormingen.

   

  Door het gat dat geslagen is in de CSDDD, rijst nu de vraag of bedrijven nog steeds verplicht zijn een klimaattransitieplan op te stellen en uit te voeren. En zo ja, wat zijn dan de grondslagen en vereisten?

  
  De presentatie van Tim is gebaseerd op de Six‑Question Guide for Corporate Climate Transition Planning, die later dit jaar wordt gepubliceerd en waarvan de pre-print hier al open-access te raadplegen is.